Polska premiera filmu Góralskie wesele
USA, 1961, 88 min, 16 mm, barwny, dźwięk optyczny
Produkcja i reżyseria: Ludwina Ról-Łuszczkowa, Antonina Błazończyk i Jerzy De Belina
12 września 2026, 19:30, Kino Sokół w Zakopanem
Wstęp na wydarzenie jest bezpłatny
W 1961 roku w robotniczej dzielnicy Pilsen na południu Chicago grupa nowoprzybyłych emigrantów z Polski podjęła się śmiałego przedsięwzięcia: nakręcenia własnego pełnometrażowego filmu. Większość z nich przyjechała do Chicago zaledwie kilka lat wcześniej. Z sielskiego Podhala trafili do ogromnego przemysłowego miasta. Kontrast był uderzający. Spokojny rytm wiejskiego życia zamienili na łomot stalowni, dym fabryk, pył budów i odór rzeźni. Ich przedsięwzięcie filmowe okazało się nie mniej wymagające. Gdy trzy duże szpule z filmem wróciły z laboratorium Kodaka, z zaskoczeniem odkryli, że obraz jest nieostry i nie nadaje się do wyświetlania. Górale są jednak znani ze swojej wytrwałości. Nakręcili więc cały film od nowa. Dzięki ich determinacji możemy dziś zajrzeć do świata nie tylko minionego, lecz także rzadko obecnego w filmowych zapisach epoki.
Góralskie wesele to najwcześniejszy znany pełnometrażowy (88 min.) zapis inscenizacji tradycyjnego wesela podhalańskiego. Stworzony tysiące kilometrów od Podhala, ale zarazem zakorzeniony w nim poprzez pamięć ciała. Osoby występujące w filmie to nie aktorzy-amatorzy jedynie odgrywający wyuczone role, lecz autentyczni śpiewacy, muzycy i tancerze, wykonujący pieśni, melodie i kroki znane z ich własnego doświadczenia. Odtwarzają sceny, w których uczestniczyli zaledwie kilka lat wcześniej w swoich wioskach odległych geograficznie, ale wciąż bliskich ich sercom. W efekcie powstał film, który jest jednocześnie mieniącym się barwami i dźwiękiem „góralskim musicalem”, jak i surowym dokumentem etnograficznym. Jako taki stanowi wyjątkowy przykład wykorzystywania praktyk audiowizualnych przez społeczności imigranckie do podtrzymywania własnej tożsamości.
Film Góralskie wesele był wyświetlany zaledwie kilka razy w latach 60. XX wieku w chicagowskiej społeczności Górali Podhalańskich. Najprawdopodobniej nigdy nie był publicznie prezentowany poza Chicago. Nie ma o nim wzmianek w polskich ani amerykańskich źródłach filmowych. Jeszcze do niedawna uznawany był za zaginiony. W 2024 roku oryginał filmu na taśmie 16 mm został odnaleziony na farmie w Wisconsin przez dr Agatę Zborowską, przy wsparciu Władysława Mrowcy, w rodzinnym archiwum Andrzeja Szwajnosa-Twardego, udostępnionym przez jego córkę, Danutę Leśniak. Dzięki staraniom Zborowskiej film został poddany konserwacji i profesjonalnej digitalizacji w rozdzielczości 4K. Wykonano również jego nowe kopie na taśmie 16 mm: negatyw archiwalny oraz kopię projekcyjną. Prace te były możliwe dzięki grantowi z prestiżowej National Film Preservation Foundation, pozyskanemu przez Zborowską we współpracy ze Związkiem Podhalan w Północnej Ameryce (po stronie Związku projekt prowadził dr Krzysztof Żółtek).
Uroczysta premiera odnowionego filmu odbyła się 21 marca 2026 roku w Domu Podhalan w Chicago. W wydarzeniu uczestniczyli wyjątkowi goście, tj. nieliczne z jeszcze żyjących osób biorących udział w nagraniu Góralskiego wesela 65 lat temu: Władysław i Aniela Tylka (z domu Kowalkowska) oraz Anna Rabiańska (Kowalkowska). Pierwsza projekcja filmu dla publiczności angielskojęzycznej, z przygotowanym specjalnie na tę okazję tłumaczeniem i napisami, odbyła się 15 maja 2026 roku w Logan Center for the Arts na University of Chicago.
***
Oficjalna polska premiera Góralskiego wesela odbędzie się w Kinie Sokół w Zakopanem 12 września 2026 roku o godzinie 19:30. Wstęp na wydarzenie jest bezpłatny. Seans poprzedzi wprowadzenie dr Agaty Zborowskiej, która opowie o historii powstania filmu, jego losach oraz niezwykłym odnalezieniu po ponad sześciu dekadach.
***
Góralskie wesele (1961)
USA, 1961, 88 min, 16 mm, barwny, dźwięk optyczny
Produkcja i reżyseria
Ludwina Ról-Łuszczkowa, Antonina Błazończyk i Jerzy De Belina
Ze szczątkowych informacji wiemy, że w przygotowanie filmu zaangażowane było Koło Dramatyczne Górali Tatrzańskich przy Związku Podhalan w Północnej Ameryce, a szczególną rolę odegrała Ludwina Łuszczek, wymieniona w napisach początkowych jako Ludwina Ról-Łuszczkowa, autorka scenariusza i reżyserka przedstawienia. Pomysł realizacji filmu wyszedł najprawdopodobniej od Antoniny Błazończyk, która udostępniła na potrzeby zdjęć główną salę w Pulaski Village w Chicago, wystąpiła w jednej z ról, a na planszach początkowych została wymieniona jako reżyserka filmu. Operatorem kamery był Jerzy De Belina, profesjonalny fotograf i filmowiec amator, wskazany w napisach początkowych również jako osoba odpowiedzialna za produkcję. Ponieważ dostępne źródła nie pozwalają jednoznacznie rozdzielić odpowiedzialności za reżyserię i produkcję, za głównych twórców filmu uznajemy te trzy osoby.
Transkrypcja
Maria Krzeptowska, Agnieszka Bobak, Marek Bukowski, dr Marek Liszka (Centrum Badań Góralskich, Uniwersytet Ignatianum w Krakowie)
Tłumaczenie z j. polskiego i gwary podhalańskiej na j. angielski
dr Marek Liszka i Paulina Podobińska (Centrum Badań Góralskich, Uniwersytet Ignatianum w Krakowie)
Redakcja językowa tłumaczenia
Becca Hall (Chicago Film Society, Chicago Film Archives)
Napisy do filmu (polskie i angielskie)
dr Magda Studnicka i Paulina Podobińska (Uniwersytet Ignatianum w Krakowie), dr Adam Płoszaj (Fundacja Instytut Pomiędzy)
Koordynacja konserwacji i transferu cyfrowego filmu
dr Agata Zborowska (Not-So-Ordinary, University of Chicago, KU Leuven, Uniwersytet Warszawski)
Instytucje współpracujące przy konserwacji i transferze cyfrowym
Związek Podhalan w Północnej Ameryce, Not-So-Ordinary, Chicago Film Archives, Chicago Film Society, Colorlab, National Film Preservation Foundation
Koordynacja polskiej premiery
dr Agata Zborowska (Not-So-Ordinary, KU Leuven, Uniwersytet Warszawski), dr Adam Płoszaj (Fundacja Instytut Pomiędzy)
Współorganizatorzy polskiej premiery
Starostwo Powiatowe w Zakopanem, Tatrzańska Agencja Rozwoju, Promocji i Kultury, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” Gniazdo w Zakopanem, Związek Podhalan w Północnej Ameryce, Związek Podhalan w Polsce im. Świętego Jana Pawła II, Chicago Film Archives, Katholieke Universiteit Leuven, Fundacja Instytut Pomiędzy, projekt Not-So-Ordinary
Opracowanie graficzne materiałów promocyjnych
Adam Płoszaj, na podstawie projektu Jane Keranen przygotowanego na premierę anglojęzycznej wersji filmu w USA
Patronat medialny polskiej premiery
Tygodnik Podhalański, Radio Alex, Krystian Nowak
Patronat
Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny, Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem